Idman.biz
Fevralın 9-u bütün dünyada voleybolun yaranma günü kimi qeyd olunur. Məhz 1895-ci ildə sonrakı onilliklər ərzində sadə idman zalı əyləncəsindən planetin ən kütləvi və tanınan komanda idman növlərindən birinə çevrilən oyunun əsasları formalaşdırılıb.
İdman.Biz xəbər verir ki, voleybol bu gün 131 illik tarixini qeyd edir və bu tarix oyun, onun qaydaları, eləcə də dünya və Azərbaycan idmanındakı rolu barədə geriyə baxmağa imkan yaradır.
Hər şey necə başladı
Voleybolun tarixi ABŞ-ın Massaçusets ştatının Holiok şəhərindən başlayır. 1895-ci ildə YMCA təşkilatının bədən tərbiyəsi müəllimi Uilyam Ceyms Morqan böyüklər üçün basketboldan daha az sərt və kontaktsız yeni oyun axtarırdı. Beləliklə, tor üzərindən topun ötürülməsinə əsaslanan, güc mübarizəsindən çox koordinasiya və dəqiqliyin ön planda olduğu mintonette adlı oyun yarandı.
Artıq 1896-cı ildə nümayiş oyunu zamanı volley ball adlı yeni ad səsləndirildi və bu ad oyunun əsas elementini – topun tor üzərindən uçuşunu – vurğulayırdı. Ad qısa müddətdə geniş yayıldı, oyun isə əvvəlcə ABŞ-da, daha sonra YMCA şəbəkəsi vasitəsilə digər ölkələrdə populyarlaşmağa başladı.
İlk qaydalar və onların təkamülü
Voleybolun ilk rəsmi qaydaları 1890-cı illərin sonlarında dərc edilib. Müasir azarkeş üçün onlar qeyri-adi, hətta ekzotik görünür.
Matç setlər yox, beysboldakı kimi doqquz "ininq"dən(oyunun hissələrindən) ibarət olurdu. Hər ininqdə komanda üç dəfə topu oyuna daxil etmək hüququ qazanırdı. Meydandakı oyunçuların sayı, eləcə də öz tərəfində topa toxunuşların sayı məhdudlaşdırılmırdı. Meydança indiki ölçülərlə müqayisədə xeyli kiçik idi, torun hündürlüyü isə təxminən iki metr təşkil edirdi. Servisdə səhv ikinci cəhdlə düzəldilə bilərdi, torla hər hansı təmas isə, bir qayda olaraq, qayda pozuntusu sayılırdı.
Bu qaydalar oyunun hələ dəqiq yarış strukturuna malik olmadığını və öz son formasını axtardığını göstərirdi.
XX əsr boyunca voleybol qaydaları ardıcıl şəkildə sadələşdirildi və standartlaşdırıldı. Oyun daha sürətli, dinamik və turnirlərin keçirilməsi baxımından daha əlverişli oldu. Tədricən meydanda altı oyunçu formatı, məcburi rotasiya sistemi təsdiqləndi, bir tərəfdə topa toxunuşların sayı üçlə məhdudlaşdırıldı. Partiyalar sabit xal sayına qədər oynanmağa başladı, matç isə aydın set strukturuna malik oldu.
1990-cı illərin sonlarında hər epizodda xalın hesablanması sisteminə keçid və libero mövqeyinin tətbiqi ən mühüm dəyişikliklərdən sayılır. Bu yeniliklər oyunun tempinə ciddi təsir göstərdi, matçların vaxt baxımından daha proqnozlaşdırılan olmasına və müdafiənin rolunun artmasına səbəb oldu.
Voleybol necə qlobal idmana çevrildi
Voleybolun yayılması sürətlə baş verdi. Əvvəlcə ABŞ-ni, sonra Avropa və Asiyanı əhatə edən oyun İkinci dünya müharibəsindən sonra artıq aydın beynəlxalq struktura malik oldu. Beynəlxalq Voleybol Federasiyasının yaradılması və müntəzəm dünya çempionatlarının keçirilməsi qloballaşmanın əsas mərhələləri idi.
Həlledici addım 1964-cü ildə voleybolun Olimpiya Oyunlarının proqramına daxil edilməsi oldu. Bu andan etibarən o, dünyanın aparıcı komanda idman növlərindən biri statusunu qəti şəkildə möhkəmləndirdi, daha sonra çimərlik voleybolunun meydana çıxması isə auditoriyanı və coğrafiyanı daha da genişləndirdi.
Azərbaycanda voleybol
Azərbaycanda voleybol 1926-cı ildə paytaxt bulvarında Moskva teatrlarının aktyorlarının bu oyunu oynaması ilə meydana çıxıb, daha sonra onu dəmiryolçular və neftçilər fəal şəkildə yaymağa başlayıblar. İlk yarışlar 1928-ci ildə keçirilib, 1932-ci ildə Bakının ilk birinciliyi təşkil olunub, dörd il sonra isə Azərbaycan çempionatı baş tutub. Sovet dövründə, xüsusilə qadın voleybolunda güclü məktəb formalaşıb və azərbaycanlı idmançılar mütəmadi olaraq ümumittifaq səviyyəsində çıxış ediblər.
Həmin dövrün simvollarından biri Bakıda doğulmuş, dörd dəfə Olimpiya podiumuna yüksəlmiş İnna Rıskal olub. Onun karyerası Azərbaycan voleybol məktəbinin dünya səviyyəli oyunçular yetişdirə bildiyini təsdiqləyirdi.
Azərbaycan voleybolunun müasir tarixində ən parlaq dövr 2000-ci illərin əvvəllərinə təsadüf edib və 2010-cu illərin ortalarına qədər davam edib. Bu sürətli inkişaf mərhələsi böyük ölçüdə tanınmış yerli mütəxəssis Faiq Qarayevin fəaliyyəti ilə bağlı idi və o, bu gün də Azərbaycan voleybolunun inkişafı naminə çalışır.
Çiçəklənmə dövründə "Azərreyl" qadın klubu "Top-komandalar" Kubokunu qazanıb, daha sonra CEV turnirlərində ardıcıl olaraq son mərhələlərə yüksəlib. "Rabitə" isə daha böyük uğurlara imza ataraq klublararası dünya çempionatının qalibi olub, iki dəfə Çempionlar Liqasının final mərhələsinə çıxıb və bu turnirdə medallar qazanıb. Bu nəticələr Azərbaycanı həmin illərdə Avropanın ən çox müzakirə olunan voleybol ölkələrindən birinə çevirmişdi.
Müasir mərhələ və gələcəyə baxış
Bu gün Azərbaycan voleybolu yeni inkişaf mərhələsindən keçir. Milli çempionatlarda komandaların sayı artır, iştirakçıların coğrafiyası genişlənir, daxili rəqabət güclənir. Federasiya liqaların dayanıqlı strukturuna və yığma komandaların mövqelərinin mərhələli şəkildə möhkəmləndirilməsinə diqqət yetirir.
Yaxın illərin mühüm hadisələrindən biri qadınlar arasında voleybol üzrə Avropa çempionatının oyunlarının Azərbaycanda keçirilməsi olacaq. 2026-cı ildə Bakı qitə birinciliyinin bir hissəsinə ev sahibliyi edəcək ki, bu da idman növünə marağın artması, infrastrukturun inkişafı və gənclər arasında voleybolun populyarlaşması üçün ciddi təkan sayılır.
131 illik tarix və gələcəyə baxış
Voleybolun 131 illiyi yalnız doqquz ininq və məhdudiyyətsiz oyunçu sayı ilə yadda qalan qeyri-adi keçmişi xatırlamaq üçün deyil. Bu, həm də oyunun aydın qaydalar, geniş tamaşaçı bazası və yüksək rəqabət səviyyəsi olan qlobal idmana çevrilməsi yolunu qiymətləndirmək imkanıdır.
Azərbaycan üçün voleybol zəngin ənənələrə və real perspektivlərə malik idman növü olaraq qalır. Keçmiş klub uğurları, çempionatların genişlənməsi və qarşıdan gələn Avropa çempionatı tarixlə müasirliyin yenidən eyni meydanda qovuşduğu yeni inkişaf mərhələsinin formalaşdığını göstərir.
